WWW.DISSERTATION.XLIBX.INFO
FREE ELECTRONIC LIBRARY - Dissertations, online materials
 
<< HOME
CONTACTS



Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 6 |

«Bezmiâlem Valide Sultan ve Gureba Hastanesi Vakfiyesi* Kenan GÖÇER Sakarya Üniversitesi, Kaynarca Uygulamalı Bilimler Yüksekokulu, ...»

-- [ Page 1 ] --

Çankırı Karatekin Üniversitesi Çankırı Karatekin University

İktisadi ve İdari Bilimler Journal of The Faculty of Economics

Fakültesi Dergisi and Administrative Sciences

Y.2014, Cilt 4, Sayı 1, ss.123-150 Y.2014, Volume 4, Issue 1, pp.123-150

Bezmiâlem Valide Sultan ve Gureba Hastanesi Vakfiyesi*

Kenan GÖÇER

Sakarya Üniversitesi, Kaynarca Uygulamalı Bilimler Yüksekokulu, kenangocer@sakarya.edu.tr Öz Osmanlı Devleti’nde, bugünkü sosyal devlet anlayışına göre devletin görevleri arasında sayılan kamu hizmetlerinin önemli bir bölümü vakıflar aracılığıyla yürütülmüştür. Maliye ve savunma gibi hizmetler devlet tarafından, bunun dışında kalan geniş alandaki kamu hizmetleri ise vakıflar aracılığı ile yerine getirilmiştir. Vakıflar, ayrıca ekonomik yaşama da önemli katkılar sağlamıştır.

Osmanlı Devleti’nde ülkenin her tarafında bulunan hastaneler, hastanelerin gelirleri ve giderleri de vakıflarca karşılanmıştır. Çalışmamıza konu olan ve Bezmiâlem Valide Sultan tarafından İstanbul’da inşa edilen ve vakfedilen Gureba Hastanesi’nin bütün ihtiyaçları vakıf tarafından karşılanmıştır. Fakir ve kimsesiz Müslümanların faydalandığı bu hastanede, yüz binlerce insana teşhis ve tedavi hizmeti sunulmuştur. Çalışma, Osmanlı sağlık sistemi içinde önemli bir yeri olan Gureba Hastanesi Vakfiyesini tahlil etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Vakıf, Bezmiâlem, Gureba Hastanesi, Vakfiye, İstanbul.

JEL Sınıflandırma Kodları: N35, N95.

Bezmialem Valide Sultan and the Waqfiyya of the Gureba Hospital Abstract In the Ottoman State, public services which are considered among the tasks of the state in the today's understanding of social state were being provided by the foundations. Services like finance and defense have been ran by the state and large part of the public service apart form those mentioned have been conducted via foundations. Foundations contributed also to the economic life. The hospitals in the Ottoman State that were all around the country, the income and the cost of the hospitals were all covered by foundations as well. All requirements of Gureba Hospital that subjects to the present study, and that was built and dedicated by Bezmialem Valide Sultan in Istanbul were covered the charge by the foundation. In this hospital used by poor and orphan Muslims was served diagnostic and treatment services to hundreds of thousands of people. This study has analyzed the Waqfiyya of the Gureba Hospital having an important place in Ottoman health system.

Keywords: Foundation, Bezmiâlem, the Gureba Hospital, Waqfiyya, Istanbul.

JEL Classification Codes: N35, N95.

Bu makale, K.Göçer’in “Sosyo-Ekonomik Yönleri İle Bezmiâlem Valide Sultan Vakıf Gurebâ * Hastanesi” adlı doktora tezinden kısmen faydalanılarak hazırlanmıştır.

–  –  –

1. Giriş Valide Sultanlık, Osmanlı tarihinin en ilgi çekici konularından biridir. Gerek Batılı, gerekse Türk yazarlar tarafından bu makamda bulunan kişilerin devlet yönetimine etkileri, otoriteleri ve entrikaları oldukça sık kaleme alınmış bir konudur. Valide Sultan, Osmanlı Devleti’nde hüküm süren padişahın annesinin, sadece oğlunun saltanatı süresince taşıdığı unvandır. Bu unvanın yanı sıra padişah annelerine eski bir deyim olan “mehd-i ulyâ-yı saltanat” da denilmiştir (Uzunçarşılı, 1988, 154; İpşirli, 1999, 146). Devlet protokolünde padişahın annesi, padişah tahta çıktığı zaman hayatta ise protokolün ikinci sırasında yer alırdı. Oğlu öldüğü veya tahttan düştüğü zaman, hâlâ hayatta ise, o da tahttan düşmüş sayılır ve “vâlide-i atîk (eski Valide Sultan)” diye anılıp protokoldeki sırasını kaybederdi (Öztuna, 2006, 18).

Valide Sultanlar oldukça iyi gelir sahibiydiler. Anadolu ve Rumeli’nin çeşitli kesimlerinden kendilerine verilen paşmaklık denilen has türünden toprak gelirlerinin dışında Darphane’den de belirli miktarda maaş almaktaydılar. Bu gelirlerinin dışında Valide Sultanların yiyecek, içecek ve yakacak tayinleri de bulunmaktaydı. Ayrıca Valide Sultanlara bazı memur atamalarında da belli bir meblağ ödenmekteydi. Yabancı devletlerden ve Osmanlı devlet ricalinden gelen hediyeler de önemli bir yekûn tutmaktaydı. Bu gelirleriyle haremin en zenginlerinden biri olan Valide Sultanlar, bazen camii yaptıracak veya Sultan III.

Ahmet döneminde olduğu gibi asker tahrir ettirecek kadar servet sahibiydiler (İpşirli, 1999, 147).

Tanzimat öncesinde Osmanlı coğrafyasında sağlık hizmetleri, Yıldırım Bayezıd tarafından başlatılan darüşşifalar, vakıflar aracılığıyla yürütülüyordu. Gureba hastanelerinin bir nevi eski adı olan darüşşifalar, kimsesiz muhtaç hastalara hizmet vermek için genelde padişahlar, onların hanımları, kızları, valide sultanlar ve varlıklı kimseler tarafından vakıf hizmeti olarak yaptırılıyordu.

Bir tür yardım kurumu olan vakıflar, zengin ve fakir arasındaki gelir farkını azaltarak toplumsal gelişmede önemli rol üstlenmiştir. Yardım ve dayanışma kurumları, genel anlamda yoksulluğu ortadan kaldırmayı, zenginden fakire gönüllü servet transferini hedefleyen kurumlardır. Vakıflar, İslâm dünyasında ve özel olarak da Osmanlı topraklarında yardım ve dayanışma amacına hizmet eden en önemli kurumlardı. Osmanlı’da beşeri sermayenin en önemli unsuru olan sağlık ve eğitime yönelik harcamaların büyük bir kısmı vakıflar tarafından sağlanmaktaydı (Çizakça, 2006, 21). Valide sultanların yaptırdığı vakıflar, sağlık hizmetlerine yönelik tarafıyla dikkat çekicidir.





Vakfiyelerden; iktisat, şehir, idari teşkilat, din ve yerleşim tarihleri, tarihi topografya, hâsılı tarihin bütün dallarında elde edilecek bilgilerle, eski Türk toplumlarının iç bünyeleri, farklı sosyal sınıfların iktisadî şartları, hukukî ve sosyal münasebetler tahlil edilebilmektedir. Yine bu belgeler bize, şehirlerin iskân 124 K.Göçer Bahar/Spring 2014 Cilt 4, Sayı 1, ss.123-150 Volume 4, Issue 1, pp.123-150 sistemlerini, yeni mahallelerin teşkilini, muhtelif halk kitlelerine mensup kişilerin temerküz ettikleri noktaları, eşya veya para değerlerini, muhtelif vergilerin mahiyetini, ilmî ve dinî müesseselerin gelişmesini ve sosyal yardım müesseselerini tanıtmaktadırlar (Yediyıldız, 2003, 7).

2. Bezmiâlem Valide Sultanın Hayatı

XIX. Yüzyılın başında dünyaya gelen Bezmiâlem Valide Sultan’ın hayatına dair bilgiler oldukça sınırlı olup doğum yeri ve tarihi, ilk adı ve ailesine dair kesin bilgiler bulunmamaktadır (Öztuna, 1996; Pilehvarian, 2009, 206).1 Hakkındaki bazı kayıtlardan küçük yaşta esirciler eliyle saraya teslim edilen bir Gürcü kızı olduğu anlaşılmaktadır (Koçu, 1963, 2732; Kasap, 2010, 436).

Bezmiâlem, Osmanlı sarayı harem dairesine küçük yaşta cariye olarak getirilmiştir. Osmanlı haremine alınan her cariye gibi Bezmiâlem de burada bir eğitimden geçmiş, saray terbiyesi denilen belli bir yöntem dâhilinde yetiştirilmiştir. Küçük yaşından beri sarayda terbiye edilen bu Gürcü kızı, ilk genç kızlık yıllarında Sultan II. Mahmut’un (1808-1839) ikballeri arasına girmiş, daha sonra kadın efendiliğe yükselmiştir. İlk önce üçüncü kadın efendi, 1832-1839 yılları arasında da ikinci kadın efendi olmuştur (Öztuna, 1996, 254).

Bezmiâlem Kadın Efendi’nin yaşadığı bilinen tek çocuğu Abdülmecit’tir.

Abdülmecit’ten önce dünyaya gelip de küçük yaşlarda ölen Ahmet, Mehmet ve on üç yaşında ölen Abdülhamit adlarında üç oğlu daha olduğu kayıtlardan öğrenilmektedir. Bezmiâlem, küçük yaşlarda ölen bu üç oğlu için 1843 yılında Sultanahmet’te bugün yerinde olmayan Üçler Çeşmesi’ni yaptırmıştır (Şentürk, 1992, 110).

Bezmiâlem Kadın Efendi, şehzade Abdülmecit’i 25 Nisan 1823 tarihinde dünyaya getirmiştir (Sakaoğlu, 1994, 224).2 Böylece Bezmiâlem, ‘ikinci kadın’lığa yükselmiş oluyordu. II. Mahmut, tahtına varisi olabilecek bir şehzade doğuran kadınına birçok hediyelerde, ihsanlarda bulunmuştur. Aynı zamanda Bezmiâlem Kadın Efendi, Osmanlı sarayında bir şehzade ve özellikle veliaht annesi olarak büyük bir itibara sahip olmuştur. Gerçekten de Abdülmecit’in doğumu Osmanlı hanedanlığı için oldukça önemli olmuştur. Sultan II. Mahmut’tan önceki iki padişahın hanedan varisi bırakmadan ölmeleri, II. Mahmut’u, şehzadelerinin küçük yaşta ölmeleri nedeniyle Abdülmecit’in doğumuna kadar Osmanlı hanedanlığının tek erkek bireyi olmak gibi tehlikeli bir konumda tutmuştu. Bu nedenle de annesi ve saray mensupları, çok çocuk sahibi olabilmesini gözetmişlerdi (Sakaoğlu, 2000, 483).

Daha genç bir gelinken sarayın yakut ustalarının onun için yaptığı yüzüğünde “Bezmiâlem” yazılı idi. Bu yüzük aynı zamanda onun ilk mührü idi. Bezmiâlem Sultan, oğlu Abdülmecit’in padişah olmasıyla birlikte ikinci bir yüzük yaptırmıştır. Bu yüzükte de: “Devletlü, iffetlü valde sultan-ı âlişan hazretleri 1255

–  –  –

Bu beyitler aslında “gönlü bol” şeklinde nam salmış bu iyiliksever kadının hayata bakışını da yansıtmaktadır.

Sultan II. Mahmut’un yedi kadın efendisinden ikincisi olan Bezmiâlem Kadın Efendi’nin Osmanlı sarayı hareminde kendini gösterdiği dönem Valide Sultan olduğu dönemdir (Akgündüz, 2006, 347).3 1 Temmuz 1839 tarihinde Sultan II.

Mahmut’un ölümü üzerine şehzade Abdülmecit (1839-1861) henüz on altı yaşında iken tahta çıkınca Bezmiâlem Kadın Efendi de saray kuralları gereği “mehd-i ûlya-yı saltanat”, “Valide Sultan” unvanlarını alarak “devletlû iffetlû Valide Sultan-ı âlişân hazretleri” konumuna yükselmiştir. Böylece Nakşidil Valide Sultan’dan sonra boşalan ve yirmi iki yıl boyunca sahipsiz kalan Valide Sultanlık makamına Bezmiâlem Sultan gelmiştir (Şentürk, 1992, 108; Öztuna, 1996, 254). Bu tarihten sonra da Bezmiâlem Valide Sultan olarak tanınmıştır.

Bezmiâlem Velide Sultan, son dönem Osmanlı sarayının en saygıdeğer Valide Sultanı kabul edilmiştir. Bunda yaptırdığı hayır eserlerinin yanı sıra oğlu Abdülmecit’in ve dört torununun (V. Murat, II. Abdülhamit, V. Mehmet Reşat ve VI. Mehmed Vahideddin) padişah olmalarının da etkisi vardır (Sakaoğlu, 2000, 224).

Bezmiâlem’in Valide Sultan olması ile birlikte saraydaki itibarı da artmış oluyordu. 1 Temmuz 1839 tarihinde II. Mahmut’un ölümü ve Bezmiâlem’in oğlu olan Abdülmecit’in tahta çıkışı neticesinde devlet protokolü de yeniden şekillenmiş oluyordu. Bu tarihten itibaren Bezmiâlem, Osmanlı Devleti içerisinde en itibarlı kadın olma özelliğine sahip oldu. Bu durum onun sadece statüsünü değiştirmekle kalmamış; maaşını da etkilemiş ve önemli gelirler elde etmesini sağlamıştır.

Tanzimat Dönemi (1839-1876) denen ve köklü değişimlerin gündeme geldiği bir dönemde Valide Sultan olan Bezmiâlem, çok genç ve deneyimsiz olan oğlu Abdülmecit’in padişahlığı ile yakından ilgilenmiştir. Padişahın İstanbul’da bulunmadığı zamanlarda devlet işleriyle uğraşmış, gerektiğinde devlet ve hükümet erkânına emirler vermiştir (Deny, 1994, 181; Şentürk, 1992). Valide Sultan hemen bütün hayatı boyunca bu rolünü başarı ile yerine getirmiştir.

Padişahın memleket içerisindeki seyahatleri sırasında saray ve devlet işleriyle ilgilendi. Gerektiğinde hükümet ve devlet erkânına emirler verdi ve hatta resmî kabul ve ziyafetler de düzenledi (Şentürk, 1992).

126 K.Göçer Bahar/Spring 2014 Cilt 4, Sayı 1, ss.123-150 Volume 4, Issue 1, pp.123-150 Valide Sultan, oğlunu nasihat ve fikirleriyle dilediğince yönlendirebilmiştir (Freely, 2000, 268). Fakat Bezmiâlem hiçbir zaman oğlu üzerindeki etkisini ve mevkisini kötüye kullanmamıştır. Bu yönüyle Valide Sultan, Osmanlı tarihinde entrikalara karışıp kanunsuzluklara yol açan diğer Valide Sultanlardan ayrılır.

Bezmiâlem Valide Sultan, Osmanlı Devleti’nin çağdaşlaşma hareketlerine hız verdiği bir dönemde Valide Sultanlık yapmıştır. O’nun 14 yıl boyunca idare ettiği saray haremi de bu yeniliklerden oldukça çok etkilenmiştir. Bu dönemde, haremin giderek Avrupaî yaşam biçimine yaklaşması, dışa dönük yeniliklere öncülük etmeye başlaması buna bağlı olarak lüks ve israf tutkusunun artması, Bezmiâlem’in temsil ettiği yeni haremin özellikleri olarak belirginleşti.

Abdülmecit’in yapımını başlattığı Dolmabahçe Sarayı’nda mabeyn dairesi ile harem dairesi arasında görkemli bir Valide Sultan dairesine de planda yer verdirtmesi, söz konusu yaklaşımla bağlantılıdır. Ancak, Bezmiâlem, Dolmabahçe Sarayı tamamlanmadan öldüğü için bu daireyi Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Sultan kullanabilmiştir (Sakaoğlu, 2000, 225).

1841 tarihli bir arşiv vesikasından anlaşıldığına göre Bezmiâlem Valide Sultan’ın 4 adet nöbet kayığı bulunmakta idi. Bu kayıklarda 10 denizci çalışıyordu. Bu denizcilerden reisler aylık 150 kuruş maaş alır iken diğer çalışan neferler ise 125 kuruş aylık maaş almaktaydılar (BOA. C. SM. 139/6985).

Bezmiâlem Valide Sultan, yaşadığı dönemde İstanbul’da halktan aşırı saygı görmüş ve sevilmiştir. Sarayda lüks ve israfın arttığı bu dönemde daha çok yaptığı hayırlarla ön plana çıkmıştır. Herkes onu akıllı, tedbirli, onurlu, şefkatli, hayır ve iyilik düşkünü kutlu bir ana olarak görmüştür (Sakaoğlu, 2000, 225). Oğlunun Padişahlığı sırasında devletin kendisine tahsis etmiş olduğu maaş ve diğer gelirlerini fakirleri doyurmak, ihtiyaçlarını gidermek, rahmet ve şükranla anılmasını sağlayacak pek çok hayır eseri yaptırmak yolunda sarf etmiştir. Bu arada tarikat erbabını gözetmeyi, tekke ve dergâhlara büyük ölçüde bağışlarda bulunmayı da ihmal etmemiştir. Bizzat mahalle aralarında dolaşarak fakir ve muhtaçlara yardım elini uzatması, yetim ve kimsesiz kızları evlendirmesi, borcunu ödemeye gücü yetmeyenlere ve hapse düşmüş kimselere çeşitli mali ve nakdi yardımlarda bulunması ince ruhlu, şefkat ve merhamet sahibi bir insan olduğunu gösterir (Şentürk, 1992).



Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 6 |


Similar works:

«Measurements and/or appreciation of good governance at a regional level: questions of evaluation addressed to the work of the World Bank By Professor Maurice Baslé CREM-CNRS-University of Rennes 1 France Maurice.basle@univ-rennes1.fr http://perso.univ-rennes1.fr/maurice.basle/index.htm We have entered the knowledge and learning based economy and society. Beyond the national and international statistics available to states, a territory and what is at stake can be documented from now on thanks...»

«International Food and Agribusiness Management Review Volume 12, Issue 4, 2009 World Soybean Production: Area Harvested, Yield, and Long-Term Projections Tadayoshi Masudaa and Peter D. Goldsmithb a Postdoctoral Research Associate, National Soybean Research Laboratory, University of Illinois at UrbanaChampaign, 1101 West Peabody Drive, Urbana, Illinois 61801, U.S.A. b Executive Director, National Soybean Research Laboratory, and Associate Professor, Department of Agricultural and Consumer...»

«The carnivore remains f r o m the Sima de N. Garcia & los Huesos M i d d l e Pleistocene site J. L. Arsuaga (Sierra de Atapuerca, Spain) Departamento de Paleontologia, Facultad de Ciencias Geologicas, U.A. de Paleoantropologia & Instituto de Remains of carnivores from the Sima de los Huesos site representing at least Geologia Economica, Universidad 158 adult individuals of a primitive (i.e., not very speleoid) form of Ursus Complutense de Madrid, Ciudad deningeri Von Reichenau 1906, have been...»

«CITY OF WALLED LAKE REGULAR COUNCIL MEETING TUESDAY, JANUARY 6, 2015 7:30 P.M. The Meeting was called to order at 7:30 p.m. by Mayor Ackley Pledge of Allegiance led by Mayor Ackley Invocation led by Mayor Pro Tem Robertson ROLL CALL: Mayor Ackley, Mayor Pro Tem Robertson, Council Member Ambrose, Council Member Loch, Council Member Owsinek, Council Member Sturgeon ABSENT: Council Member Yezbick There being a quorum present, the meeting was declared in session. OTHERS PRESENT: City Manager Whitt,...»

«PROGRAM TURNING OPPORTUNITIES INTO REALITY Founded & Produced By Fondé et Produit par Under the High Patronage of H.E. President Ali Bongo Ondiba Sous le Haut Patronage de S.E. Le Président Ali Bongo Ondimba In Par tnership with the Omar Bongo Ondimba Foundation En par t ariat avec la Fondation Omar Bongo Ondimba TURNING OPPORTUNITIES INTO REALITY Founded & Produced by RICHARD ATTIAS & ASSOCIATES Under the High Patronage of H.E. ALI BONGO ONDIMBA In collaboration with THE GOVERNMENT OF GABON...»

«Testing Purchasing Power Parity: A US-China Case Study And A Cross-Country Analysis By: Alastair J. Waithe Economics Brooklyn College, City University of New York Approved and Supervised by: _ Chun Wang, PhD. Assistant Professor, Economics Department Brooklyn College, City University of New York May 15, 2010 Submitted as Honors Thesis for the City University of New York Pipeline Honors Program for Research i Table of Contents Abstract 1 1. Introduction 2 2. Methodology 5 2.1 US-China Case Study...»

«Financing Metropolitan Governments in Developing Countries Edited by Roy W. Bahl, Johannes F. Linn, and Deborah L. Wetzel Financing Metropolitan Governments in Developing Countries Financing Metropolitan Governments in Developing Countries Edited by Roy W. Bahl Johannes F. Linn Debor ah L. Wetzel © 2013 by the Lincoln Institute of Land Policy All rights reserved. Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Financing metropolitan governments in developing countries / edited by Roy W....»

«AFGHANISTAN 21 YOUNG LEADERS FORUM Kabul, Afghanistan October 31 – November 2, 2012 2012-2013 CLASS PROFILES Mohammad Sulaiman Akbari is Business Development Manager for Mercy Corps on a USAID funded project and a part-time researcher at the National Center for Policy and Research (NCPR) Kabul University. He has also served as Deputy Director of Investment Support, as Deputy Director of the licensing department at AISA (Afghanistan Investment Support Agency), and as Administrator at AWCC...»

«The New Investor ucLA LAW rEVIEW Tom C.W. Lin AbsTrAcT A sea change is happening in finance. Machines appear to be on the rise and humans on the decline. Human endeavors have become unmanned endeavors. Human thought and human deliberation have been replaced by computerized analysis and mathematical models. Technological advances have made finance faster, larger, more global, more interconnected, and less human. Modern finance is becoming an industry in which the main players are no longer...»

«MONETARY SOVEREIGNTY AS GLOBALIZATION’S ACHILLES’ HEEL Benn Steil It is remarkable how the world’s short recent history of floating exchange rates among fiat currencies has affected popular thinking about what is eternally normal and proper in the economic system. Recently, Senators Charles Schumer and Lindsey Graham (2006) wrote matter of factly in the Wall Street Journal that “One of the fundamental tenets of free trade is that currencies should float.” Such a “tenet,” if it...»

«TOWARD AN INTEGRATIVE MODEL OF SUPPLY CHAIN MANAGEMENT: PRODUCT LIFE CYCLE AND ENVIRONMENTAL VARIABLES by Peter W. Stonebraker, Ph.D. Professor of Operations Management (773) 442-6124 (773) 442-6110 (F) p-stonebraker@neiu.edu and Jianwen Liao, D. B. A. Assistant Professor, Management (773) 442 6136 j-liao@neiu.edu both of the College of Business and Management Northeastern Illinois University 5500 N. St. Louis Ave. Chicago, Illinois 60625 submitted to: The Editors Production Operations...»

«Formale Kriterien zur Erstellung einer Diplomarbeit/Abschlussarbeit an der HLW/HF Lienz GÜLTIG FÜR DIE PERIODE 2016/17 Zusammengestellt von Mag. Magnus Senfter HÖHERE BUNDESLEHRANSTALT FÜR WIRTSCHAFTLICHE BERUFE UND HOTELFACHSCHULE WEIDENGASSE 1, 9900 LIENZ Inhaltsverzeichnis 1. Grundlage 4 2. Informationsstruktur 4 3. Formatierung 4 4. Vorgaben Inhalt 5 5. Praxisbezug 6 6. Kooperationsvertrag 6 7. Kennzeichnung der Abschnitte im Dokument 6 8. Aufgaben der Betreuungspersonen...»





 
<<  HOME   |    CONTACTS
2016 www.dissertation.xlibx.info - Dissertations, online materials

Materials of this site are available for review, all rights belong to their respective owners.
If you do not agree with the fact that your material is placed on this site, please, email us, we will within 1-2 business days delete him.